Postaraj się przypomnieć sobie osobę z Twojego najbliższego otoczenia, która pali papierosy. W związku z dużą liczbą ludzi przewlekle palących tytoń (aktualnie w Polsce regularnie pali papierosy 30.7% osób dorosłych), znalezienie takiej osoby nie powinno być trudnym zadaniem. Zastanów się i przeanalizuj, czy odróżnia się ona od innych znajomych Ci niepalących ludzi konkretnymi cechami osobowości. Czy potrafisz bez dłuższego zastanowienia podać charakterystyczne dla niej cechy? Odpowiedź na to pytanie jest pozornie prosta. Jednak dotychczasowe badania wykazują, że różnice osobowościowe pomiędzy osobami palącymi i niepalącymi są niewielkie. Dlaczego więc cechy osobowości są ważnym zagadnieniem wiążącym się z paleniem papierosów i zespołem uzależnienia od tytoniu? Znając związek pomiędzy czynnikami osobowości a zachowaniami osób używających tytoń łatwiej jest zrozumieć mechanizmy leżące u podstaw palenia papierosów konkretnej osoby. Równocześnie można znaleźć źródło motywacji do zaprzestania palenia oraz rozpoznać sytuacje największego ryzyka powrotu do palenia tytoniu i utrzymywania się tego antyzdrowotnego zachowania. Analiza cech osobowości palacza tytoniu umożliwia także dostosowanie docelowych zmian w stylu życia do możliwości i oczekiwań osoby zdecydowanej na zaprzestanie palenia i utrzymanie abstynencji nikotynowej.
Osobowość najczęściej jest rozumiana jako względnie trwała struktura czynników psychofizycznych. Kształtuje się ona w okresie rozwoju jednostki pod wpływem środowiska społecznego i kulturowego. Wpływa na możliwości przystosowania do zmieniających się warunków życia, także na funkcjonowanie osoby decydującej się na zaprzestanie palenia papierosów. Osobowość określa zdolność i motywację do zmian w stylu życia. Zmiany te ukierunkowane są na redukcję pierwszorzędowych czynników ryzyka takich, jak m. in.: palenie tytoniu, nadciśnienie tętnicze, podwyższony poziom cholesterolu we krwi (hipercholesterolemia), cukrzyca, czy otyłość. Wszystkie te czynniki silnie wpływają na powstawanie, przebieg i leczenie licznych chorób. Aktualnie nikt nie ma wątpliwości w kwestii szkodliwego wpływu palenia papierosów na powstawanie i przebieg chorób układu sercowo - naczyniowego, chorobach naczyń mózgowych, chorobach nowotworowych, chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy, czy infekcji górnych dróg oddechowych. Głównymi czynnikami wywierającymi niszczący wpływ na organizm osoby palącej są składniki dymu tytoniowego, tj. 4 000 substancji chemicznych, w tym ok. 40-50 rakotwórczych.
Psychologiczne uwarunkowania uzależnienia od tytoniu są szczególnie związane z biologiczną komponentą osobowości, czyli temperamentem. Badania wskazują, że nadaktywność emocjonalna oraz trudności w kontroli emocji i zachowań zwiększają ryzyko uzależnienia. Bardzo istotny jest również wiek rozpoczynania palenia tytoniu. Im młodsza jest osoba, tym szybciej się uzależnia, pali dłużej w ciągu życia, a konsekwencje palenia dla jej zdrowia są bardziej szkodliwe. Zauważono, że cecha osobowości nazywana „sumiennością” odgrywa istotną rolę w mechanizmie rozpoczynania palenia tytoniu. Osoba sumienna potrafi opanowywać swoje pragnienia i impulsy. Jest skrupulatna, punktualna, rzetelna i zdyscyplinowana. Niski poziom sumienności wiąże się ze słabszą wolą, mniejszą determinacją i wytrwałością w działaniu i dążeniu do celu. Niski poziom sumienności w młodym wieku może zwiększać ryzyko palenia tytoniu w przyszłości.
Dotychczasowe badania psychologiczne wskazują na istnienie dwóch charakterystycznych grup osób palących tytoń.
W skład pierwszej z nich wchodzą osoby o wysokim poziomie ekstrawersji.
Ekstrawertyk jest osobą towarzyską, ma wielu przyjaciół. Jego
działaniami w dużej mierze kierują emocje, bywa on impulsywny. Osoba
ekstrawertyczna uwielbia zmiany w swoim życiu, jest zadowolona, gdy
cały czas może coś robić, być w ruchu. Niepowodzenia raczej jej nie
załamują, jest optymistycznie nastawiona do przyszłości. Pośród
wymiarów czynnika ekstrawersja znaczącą rolę u osób palących tytoń
wydaje się odgrywać tzw. „poszukiwanie wrażeń”, czyli dostarczania
sobie nowych bodźców i wrażeń. Ekstrawertyk w dużej mierze sięgać
będzie po papierosy w celu stymulacji, gdyż nikotyna m.in. krótkotrwale
przyspiesza akcję serca, podnosi ciśnienie tętnicze krwi i zwiększa
poziom pobudzenia.
|
|
W drugiej grupie znalazły się osoby, które potocznie określa się jako
„nerwowe”, napięte, drażliwe, „mające słabe nerwy”. Psycholog użyłby do
opisu osoby o powyższych cechach terminu „neurotyczność”. Cecha ta
związana jest z podwyższonym poziomem lęku i chwiejności emocjonalnej.
Neurotyk jest mało odporny na działanie stresu, a przeżywane przez
niego emocje są często silne i długotrwałe. Osoby z wysokim poziomem
neurotyzmu mogą palić, aby zredukować napięcie psychofizyczne i
niepokój, wyciszyć się.
Badania przeprowadzone w Polsce, porównujące osoby palące papierosy
z normami populacyjnymi wykazały, że osoby uzależnione od tytoniu,
zarówno o cechach ekstrawertywnych, jak i neurotycznych
charakteryzowały się większym napięciem. Może ono motywować do
aktywności, ale i prowadzić do niecierpliwości oraz utrudniać
samokontrolę i efektywne działanie. Wyniki sugerują także, że znaczna
część osób palących ma skłonność do samotnego spędzania czasu,
preferowaniu samodzielnego działania i bardziej tradycyjnego sposobu
funkcjonowania. Osoby te niechętnie ujawniają informacje o sobie nawet
w sprzyjających im sytuacjach. Zaobserwować też można u nich trudności
w proszeniu o pomoc i preferowanie samodzielnego podejmowania decyzji.
Z drugiej strony, część osób z grupy palących papierosy nie miała
trudności z otwieraniem się przed innymi, czy wyrażaniem swoich opinii
i przedstawianiem ich w otwarty sposób. Opis ten dotyczy osób palących
o ekstrawertywnych cechach osobowości. Dobrze czuły się one w
sytuacjach społecznych oraz określały siebie jako spontaniczne w
działaniu.
Wraz ze wzrostem głębokości uzależnienia od tytoniu bardziej wyraźne
stają się u palaczy papierosów takie cechy, jak zwiększenie
depresyjności, zahamowania i trudności w przystosowaniu do
zmieniających się warunków środowiska. Zastanawiające jest, czy zmiany
w psychologicznym funkcjonowaniu osób palących papierosy mogą być (a
jeśli tak, to w jakiej mierze) spowodowane uzależnieniem od substancji
psychoaktywnej, jaką jest nikotyna.
Osobowość jest złożonym i dynamicznym systemem cech, które wywierają
znaczący wpływ na psychologiczne funkcjonowanie każdego z nas.
Informacje na temat osobowości osób palących papierosy (wśród których
duża grupa jest uzależniona od tytoniu) są jak dotąd na tyle ogólne, że
nie można przedstawić konkretnego modelu osobowości osób używających
tytoń. Obecnie mówi się raczej o cechach osobowości, które pośredniczą
w procesie rozpoczynania, utrzymywania i zaprzestawania palenia
tytoniu, niż o osobowości odróżniającej osobę palącą papierosy od
niepalącej.
|
